به بهانه روز جهانی پیشگیری از خودکشی:

خودکشی در استان ایلام و پرسش‌های بی‌پاسخ

ساده‌لوحانه است اگر تصور کنیم آموزش شیوه کنترل خشم، درمان افسردگی، آموزش مهارت خودکنترلی و... به فردی که بیکار است و درآمدی ندارند و نیازهای اولیه‌اش رفع نشده و در معرض انواع تبعیض است و شاهد نمایش ثروت و قدرت دیگران است، مثمر ثمر باشد

علی موسی‌نژاد*

خودکشی، یکی از انواع غیرطبیعی مرگ است که سالانه جان تعداد چشمگیری از شهروندان را در سراسر جهان می‌گیرد و خانواده‌های بسیاری را داغدار و هزینه‌های روانی، اجتماعی و اقتصادی جبران ناپذیری را بر آنها و جوامع تحمیل می‌کند. با آنکه نرخ خودکشی در جهان 10/6 در هر یکصد هزار است و در برخی کشورها گاهی به سه و نیم برابر این نرخ می‌رسد (مانند سریلانکا با نرخ 35/3، لیتوانی با نرخ 32/7، گویانا با نرخ 29، کره‌جنوبی با نرخ 28/3، مغولستان با نرخ 28/3 در هر یکصد هزار نفر جمعیت) اما نرخ خودکشی در ایران 3/6 است و ایران در سال 2018 رتبه 154 ام را در بین 177 کشور داشته است. لذا می‌توان گفت که خودکشی در ایران یک مسأله نیست. با این حال، استان ایلام از سال 1368 تاکنون (به استثنای یک سال) در صدر رتبه‌بندی کشوری خودکشی قرار داشته و نرخ خودکشی آن در برخی سال‌ها به بیش از هفت و نیم برابر نرخ کشوری رسیده است.
با این وصف و علیرغم اینکه خودکشی همواره یکی از مهمترین مسائل اجتماعی استان ایلام بوده است، در سه دهه اخیر سالانه به طور متوسط سالی کمتر از یک تحقیق در مورد آن انجام شده است و از طرف دیگر هم، به استثنای برنامه‌های معمولی و تکراری سازمان‌ها هیچ برنامه کارشناسی خاصی جهت کنترل و کاهش آن اجرا نشده است. لذا مسأله خودکشی تحت تأثیر جزر و مدهای اجتماعی گاهی افزایش می‌یابد و گاه کاهشی اندک را تجربه می‌کند. این بی‌توجهی مسؤلان نسبت به مسأله خودکشی در استان ایلام نشانگر رویکردی است که در سطح بالاتر نظام مدیریتی کشور وجود دارد. بی‌توجهی، انکار و دعوت به سکوت در مورد مسأله خودکشی از یک طرف مدیران سطوح پایین را به احساس درماندگی در کنترل و کاهش خودکشی رسانده و از طرف دیگر موجب شده که برخی نویسندگان و محققان احساس کنند که دیگر نیازی به تحقیق در مورد خودکشی نیست. این نگاه نادرست به مسأله خودکشی در استان ایلام، معلول عواملی است که در ادامه تلاش می‌کنم پرتوی بر آنها بیافکنم.
1- نظریه‌های آسی بهای اجتماعی اعم از رویکردهای کلاسیک انتخاب عقلایی، نظریه‌های متنوع آنومی از دورکیم گرفته تا مِسنر و روزنفلد و اَگنیو، نظریه بازدارندگی اجتماعی، شرمسارسازی، نظریه جمهوریخواه، نظریه واقع‌گرایی چپ، نظریه انتقادی، نظریه‌های فمنیستی و... دست کم دارای دو پایه هستند؛ علمی و سیاسی. اکثر افراد معمولاً بیشتر با جنبه علمی نظریه‌ها آشنا هستند اما یکی از نکاتی که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و به چشم می‌آید، جنبه سیاسی نظریه‌هاست. واقعیت آن است که هیچ نظریه‌ای وجود ندارد که نسبت به سیاست خنثی باشد و از آنجا که نظریه‌ها از مواضع معرفتی و فلسفی نظریه‌پردازان تأثیر می‌پذیرند، لاجرم باید نسبت و تکلیف خود را با سیاست و حکومت مشخص کنند و حتی اگر در باب این نسبت به صراحت سخن نگویند، دیگران از جانب آنها سخن خواهند گفت و آنها را در یک طیف سیاسی قرار خواهند داد.
نظریه‌های مذکور در آسیب شناسی اجتماعی نیز در یکی از اردوگاه‌های محافظه‌کار، لیبرال و رادیکال قرار می‌گیرند و تبار هستی شناختی و ریشه‌های فلسفی و گرایش‌های سیاسی آنها را می‌کاوند و تعیین می‌کند که چه نگاهی به فرد و جایگاهش در جامعه، نسبت فرد و جامعه، چگونگی تشخیص و تعریف مسائل (اینکه چه چیزی مسأله هست یا نیست و چرا)، تبیین و ریشه‌یابی آنها و در نهایت، ارائه راه حل برای آنها داشته باشند. به عنوان مثال، محافظه‌کاران معمولاً خود افراد را در شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی، مقصر اصلی می‌دانند، لیبرال‌ها عملکرد سازمان‌ها و نهادها را عامل اصلی ایجاد مسائل تلقی می‌کنند و رادیکال‌ها اصل نظام‌ها را ریشه مسائل معرفی می‌کنند و متناسب با تعریف‌شان از مسائل و عوامل آنها، راه‌حل را در تغییر ویژگی‌های فرد، بهبود عملکرد سازمان‌ها یا دگرگونی کل نظام سیاسی جست‌وجو می‌کنند.
با توجه به این توضیحات:
یک: نظام اداری در ایران، رویکردی محافظه‌کارانه نسبت به خودکشی اتخاذ کرده است، بدین معنی که خود فرد و ویژگی‌های فرد را عوامل اصلی خودکشی می‌داند. در نتیجه، از یک طرف نیازی به تغییر عملکرد سازمان‌ها به منظور کاهش خودکشی احساس نمی‌کند و از طرف دیگر، علوم‌پزشکی و روانشناسی را تبدیل به متولیان اصلی تحقیق درباره خودکشی می‌کند.
قلت مطالعات جامعه‌شناختی و کثرت تحقیقات روانشناختی و پزشکی درباره خودکشی، مؤید این دیدگاه است. همچنین، اجرای برنامه‌هایی که هدف اصلی آنها ایجاد تغییر در فرد است؛ از قبیل برگزاری کارگاه‌های بی‌شمار و فاقد اثربخشی لازم در مورد مهارت‌های زندگی، کنترل خشم و... تأییدی دیگر بر این نظر است. 
دو: از سال 1367 تاکنون بودجه‌های هنگفتی صرف «مبارزه با مواد مخدر» شده است؛ هزینه‌های برگزاری کارگاه‌های آموزشی، نمایشگاه‌ها، انجام تحقیقات، تألیف و ترجمه کتاب، راه‌اندازی مجلات، نگارش مقاله، راه‌اندازی کمپ‌های ترک اعتیاد، مبارزه با قاچاقچیان و... در طول این سه دهه در تصور نمی‌گنجد. برخی شنیده‌ها حاکی است که امسال دویست میلیارد تومان جهت پیشگیری از اعتیاد اختصاص یافته است.
اینک سؤال این است که آیا به مسائل اجتماعی دیگر از قبیل خودکشی هم این چنین توجه می‌شود؟ دیگر این است که چرا در پرداختن به مسائل اجتماعی، تبعیض وجود دارد؟ دلیل این امر چیست و عوامل این تبعیض چه کسانی هستند؟ این گونه برخوردهای تبعیض‌آمیز با مسائل اجتماعی چه نتایجی داشته است؟ اگر این رویه به اندازه کافی اثربخش بوده است، چرا مسأله اعتیاد پیوسته دامن می‌گسترد؟ آیا تجدیدنظر در این رویکرد و روش لازم نیست؟ آیا توجه بیشتر به دیگر آسیب‌های اجتماعی در کنار مسأله اعتیاد و ادای حق آسیب‌های اجتماعی دیگر، مثمرثمرتر نیست؟ و ... . 
هدف از بیان این مطالب و طرح این سؤالات این است که تا زمانی که نظام مدیریت آسیب‌های اجتماعی در ایران نتواند آسیب‌های اجتماعی را در کنار هم ببیند و نگاهی متوازن نسبت به آنها داشته باشد، در کاهش و کنترل هیچ کدام از آنها توفیق نخواهد یافت چرا که آسیب‌های اجتماعی رابطه‌ای دومینووار با یکدیگر دارند، علاوه بر این لازم است مدیران مرکزنشین، شعاع نگاهشان را به فراتر از مرزهای تهران گسترش داده و به دیگر مناطق نیز توجه کنند. به عنوان مثال، اقدام به خودسوزی یک شهروند در مقابل شهرداری تهران موجب می‌شود معاون اول رئیس جمهور دستور بررسی موضوع را بدهد و شهرداری تهران مجبور به پیگیری و پاسخگویی می‌شود اما خودکشی دسته‌جمعی چند دختر در ملکشاهی، اقدام به خودکشی شهروندان در مقابل ادارات در ایوان، خودکشی زن  و شوهری در سرابله و اقدام به خودکشی سالانه بیش از هزار شهروند ایلام تاکنون هیچ مسئولی را به پیگیری و پاسخگویی وادار نکرده است. دلیل این تبعیض و بی‌توجهی چیست و چه کسی یا کسانی باید پاسخگوی این شرایط باشند؟
به هر حال، تا زمانی که نظام مدیریت آسیب‌های اجتماعی در کشور و زیرمجموعه‌هایش در استان‌ها، اجتماعی و چندعاملی بودن آسیب‌های اجتماعی و ارتباط تنگاتنگ آنها را با یکدیگر نپذیرد و سازمان‌های ذیربط و فعال در این حوزه را بر سر یک میز ننشاند و به همکاری وادار نکنند، هیچ امیدی به شناخت و کاهش هیچ یک از آسیب‌های اجتماعی نخواهد بود.
سه: نگارنده ریشه‌ی تمام مسائل جامعه ایران را در آنومی نهادی می‌داند که این خود، از ماهیت ایدئولوژیک نظام ناشی می‌شود. تجارب و شواهد نشان می‌دهد که ایدئولوژی از هر نوع که باشد، به تبعیض و فساد و نارضایتی راه می‌برد و اینها نیز به صورت مستقیم یا غیرمستقیم موجب افزایش آسیب‌های اجتماعی در جامعه می‌شوند.
جامعه ایران به دلیل غلبه این ساختار ایدئولوژیک، دارای «سوگ‌های اجتماعی حل ناشده» زیادی است؛ از جمله: چرا حکومت چشم خود را بر جرائم بزرگ بسته است؟ برنامه خائن انگاری رؤسای جمهور توسط چه کسانی طراحی می‌شود و اهداف چه کسانی را تأمین می‌کند و این پروسه چه زمانی پایان می‌پذیرد؟ شخصیت‌هایی از قبیل موسوی، کروبی، خاتمی، شجریان و... بالاخره خوب هستند یا بد؟ چرا جامعه ایران هر چهار سال یک بار دچار یک بحران سیاسی می‌شود؟ چرا چهل سال انقلاب پس از انقلاب علیه فساد و تبعیض، به شرایطی بدتر از قبل رسیده‌ایم؟ چرا سازمان‌های نظامی در امور عمرانی، آموزشی، سیاسی و قضایی دخالت می‌کنند؟ چرا مراکز مذهبی از قبیل آستان قدس رضوی، فعالیت اقتصادی می‌کند اما تن به ضوابط اقتصادی نمی‌دهد (عدم پرداخت مالیات و...)؟ چرا جنگ تحمیلی زودتر تمام نشد و دلیل و نتایج اطاله آن چه بود؟ چرا مسئولان جامعه ما مدام حرف می‌زنند و وعده می‌دهند و عمل نمی‌کنند؟ چرا فقر و بیکاری و محرومیت روز به روز افزایش می‌یابد؟ جامعه ایران چه زمانی قرار است به رفاه برسد؟ چرا ثروت‌های کشور به راحتی مورد چپاول قرار می‌گیرد و از نظارت خبری نیست و پس از دستگیری متخلفان، برخورد قاطع و سریع با آنها صورت نمی‌گیرد؟ چرا ما همیشه باید دشمن سازی کنیم و با تمام دنیا دربیافتیم و چهل سال مردم را «در شرایط حساس کنونی» نگه داریم؟ چرا در ایران، چیزی به نام «منافع ملی» نداریم؟ که همه گروه‌ها و طیف‌ها بر سر آن توافق داشته باشند و برای تحقق آن تلاش کنند؟ چرا مسئولان پیوسته از شخصیت‌های حوزوی کسب تکلیف می‌کنند اما به دانشگاهیان بها نمی‌دهند و فریادشان را نمی‌شوند؟ چرا ثروت‌های سرشار این جامعه را صرف رفاه ایرانیان نمی‌کنند؟ چرا هیچ روزی نیست که شهروندان، خبر ناخوشایندی از قبیل اختلاس‌های کلان را از رسانه به اصطلاح ملی نشوند؟ و....
این سوگ‌های اجتماعی هر روز زیادتر می‌شوند و روان جامعه را می‌فرسایند و تا زمانی که حل نشوند و تکلیف‌شان روشن نشود، جامعه نمی‌تواند آنها را فراموش کرده و پشت سر بگذارد. در نتیجه، پیوسته بر روی هم تلنبار می‌شوند و تبدیل به عقده‌های عمومی می‌شوند و تاب و توان جامعه را می‌گیرند و موجب شیوع نوعی «بریدگی اجتماعی» در شهروندان می‌شوند و به زد و خورد و قتل و خودکشی و اعتیاد و سرقت و دیگر آسیب‌ها منجر می‌شوند.
چهار: رویکردهای پزشکی و روانشناختی، رویکردهای غالب در ایران نسبت به آسیب‌های اجتماعی هستند. بودجه‌های هنگفتی که صرف تحقیقات پزشکی و روانشناختی می‌شود و همچنین تعداد زیاد کتاب‌ها و مقاله‌های پزشکان و روانشناسان در زمینه‌های آسیب‌های اجتماعی از جمله نشانه‌ها و پیامدهای غلبه رویکردهای مذکور هستند.
همانطور که در بند یک اشاره شد، این رویکردها محافظه‌کار هستند و ریشه آسیب‌های اجتماعی را در فرد می‌جویند و راه‌حل‌های تجویزیشان نیز معطوف به تغییر فرد و ویژگی‌های فرد است. در نتیجه، حداکثر کاری که پزشکان و روانشناسان می‌تواند بکنند، تجویز دارو و یا آموزش مهارت‌های لازم به افراد آسی بدیده یا در معرض آسیب است. اما واقعیت آن است که هر آسیب اجتماعی، نتیجه تعامل افراد با محیط پیرامون آنها در سطوح مختلف است و هر سیاست و برنامه‌ای که به این اصل توجه نکند، هرگز به کاهش آسیب‌ها منجر نمی‌شود. ساده‌لوحانه است اگر تصور کنیم آموزش شیوه کنترل خشم، درمان افسردگی، آموزش مهارت خودکنترلی و... به فردی که بیکار است و درآمدی ندارند و نیازهای اولیه‌اش رفع نشده و در معرض انواع تبعیض است و شاهد نمایش ثروت و قدرت دیگران است، مثمر ثمر باشد و او را از ارتکاب انحراف بازدارد. تردید نمی‌توان کرد که نسخه‌های پزشکی و روانشناختی صرفاً زمانی می‌توانند مفید باشند که با تغییر و بهبود محیط اجتماعی گسترده پیرامون فرد همراه شوند. 
پنج: علاوه بر غلبه رویکردهای پزشکی و روانشناختی بر سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط به آسیب‌های اجتماعی، مشکل دیگر هم عدم همکاری سازمان‌های ذیربط در زمینه آسیب‌های اجتماعی است؛ وزارت بهداشت، وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش، وزارت کشور، سازمان بهزیستی و قوه قضائیه، هریک بدون ارتباط سامان یافته با یکدیگر به تعیین اولویت‌های تحقیقاتی و اجرای برنامه‌هایی در زمینه آسیب‌های اجتماعی می‌پردازند و به فعالیت‌های جزیره‌ای بی‌ثمرشان ادامه می‌دهند.
در مورد خودکشی که البته همان طور که در ابتدا اشاره شد، یک مسأله مهم در استان ایلام (و نه در سطح کشور) است، وضعیت از همان قرار است؛ یعنی بیشتر تحقیقات انجام گرفته متعلق به روانشناسان و پزشکان است و سهم تحقیقات اجتماعی بسیار ناچیز بوده است؛ مسئولان ذیربط دارای دیدگاه‌های فردگرایانه و محافظه‌کارانه نسبت به آسیب‌های اجتماعی و به ویژه خودکشی هستند و بین سازمان‌های علمی و اجرایی ذیربط در حوزه آسیب‌های اجتماعی هیچ ارتباط مبتنی بر تقسیم کار وجود ندارد.
در نتیجه، مسأله خودکشی در استان ایلام به حال خود رها شده است و ابعاد گوناگون آن پس از سه دهه هنوز نامکشوف مانده است؛ به عنوان مثال چرا در سال‌های اخیر، خودکشی مردان در قیاس با زنان افزایش یافته است؟ چرا قربانیان خودکشی عمدتاً گروه‌های سنی 15-29 سال هستند؟ آیا فقر و محرومیت در استان ایلام منجر به بروز و افزایش خودکشی می‌شود یا خیر؟ اگر پاسخ، بلی است؛ از طریق چه مکانیسم‌هایی؟ آیا جنگ تحمیلی و عوارض آن بر خودکشی در ایلام تأثیر دارد یا خیر؟ آیا اجرای برنامه‌های گوناگون توسط روانشناسان، اثربخشی لازم را در کاهش خودکشی در استان ایلام داشته است؟ آیا تجدیدنظر در رویکردهایی موجود نسبت همه آسیب‌های اجتماعی و از جمله خودکشی لازم نیست؟ آیا انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی بین رشته‌ای در مورد خودکشی نمی‌تواند ما را به شناخت ریشه‌های این مسأله رهنمون شود؟ چرا با وجود گذشت سه دهه از تاریخ مسأله خودکشی در استان ایلام ما هنوز نمی‌دانیم ایلامی‌ها دارای «هبیتاس خودکشانه» و «شخصیت خودکشی گرا» شده‌اند؟ گذشته از سازمان‌های اجرایی، آیا مراکز علمی و دانشگاه‌ها رسالت‌شان را در مورد این آسیب اجتماعی انجام داده‌اند؟ مگر نه این است که رسالت دانشگاه‌ها تولید علم در مورد مشکلات جامعه و ارائه راه‌حل برای آنهاست؟

*عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام

تاریخ انتشار: ۲۰ شهريور ۱۳۹۷ ساعت:15:06
نظرات ارسال نظر
  • مجیددر تاریخ ۳ شهريور ۱۳۹۸

    سلام ودرود بسیار عالی دستمریزاد دکتر درد و بلات بیفتد به جان اونایی که خوم زانم و خوت زانی😊

    پاسخ به این نظر